بافت جامعه ايجاد كرد و از آن جمله در فرهنگ و ادبيات اثر نهاد . » « 1 » در قلمرو ادبيات و داستان‌نويسى ، نويسندگانى چون صادق هدايت ، بزرگ علوى و صادق چوبك آثارى برجا نهادند كه راهگشاى نسل جديد ايران گرديد . علاوه‌براين ، محققانى چون سعيد نفيسى ، محمد قزوينى ، جلال همايى ، بهمنيار ، بديع الزمان فروزانفر ، عباس اقبال ، نصر اللّه فلسفى ، مجتبى مينوى و عده‌يى ديگر در پيرامون فرهنگ ايرانى و اسلامى ، مسائل تاريخى و ادبى و پژوهش در احوال متفكرانى چون عطار ، بيرونى ، مولوى و غزالى ، تحقيقات و مطالعات بديعى انجام دادند . در نيم قرن اخير ، ضمن مطالعات و تحقيقات گوناگونى كه انجام گرفته ، مسائل اجتماعى و فرهنگى زير مورد توجه و عنايت صاحبنظران قرار گرفته است : 1 . « طرح مرامهاى جديد سياسى و مسلكى با مايه‌هاى جهان وطنى . 2 . رواج انديشه‌هاى ضد استعمارى و انعكاس آن در ادبيّات . 3 . رسوخ ديد انتقادى و اجتماعى و جبهه‌گيرى سياسى در فعاليتهاى قلمى و حتى در تحقيقات ادبى و تاريخى . 4 . رواج قصه‌نويسى به سبك اروپايى كه حداقل دو نفر از بنيان‌گذاران اين شيوه ، هدايت و علوى از گروه محصلان اعزامى بودند . 5 . توجه به ساختهاى بومى ادب و هنر ، فرهنگ عامه و ادبيّات مردمى . 6 . چرخش روزنامه‌نگارى به شيوه‌هاى تند دوران مشروطيّت و بازتاب آن در آثار ادبى . » « 2 » اكنون به معرفى تنى چند از نويسندگان و منتقدين اجتماعى دوران معاصر مىپردازيم : محمد على جمالزاده پدر و فرزندى مترقى و آزاديخواه سيد محمد على جمال‌زاده فرزند سيد جمال واعظ است ( 1279 - 1326 ) كه در اوايل انقلاب مشروطيت در تهران و ديگر شهرهاى مهم ايران ، در مجالس و منابر ، از منافع آزادى و مشروطيت و از مضار استبداد و حكومت فردى سخن گفته ، و كلام و بيان او در عامه تأثير و نفوذى تمام داشت ، وى كتاب رؤياى صادقه را در بيان مظالم ظل السلطان و بعضى از علماى اصفهان به يارى ملك المتكلمين و دو تن ديگر نوشت . در سال 1326 كه محمد على شاه

--> ( 1 ) . محمد على سپانلو ، نويسندگان پيشرو ايران ، چاپ دوم ، از ص 68 تا 70 ( به اختصار ) . ( 2 ) . نويسندگان پيشرو ايران ، پيشين ، ص 77 .